Το Enallaktiko.gr μπορεί να λειτουργήσει σωστά μόνο με ενεργοποιημένη την

JAVASCRIPT

Ενεργοποίησέ την μέσα από τις ρυθμίσεις του περιηγητή σου!
DIY: Σαπούνι ελαιολάδου (κλασική συνταγή)

Το καλάθι μου

DIY: Σαπούνι ελαιολάδου (κλασική συνταγή)

Η παρασκευή σαπουνιού φαίνεται να έχει τις ρίζες της στην αρχαία Βαβυλώνα ήδη από το 2.800 π.Χ.. Αν και από τότε έχουν αλλάξει πολλά, μία συγκεκριμένη συνταγή παραμένει δημοφιλής μέχρι και στις μέρες μας. Φυσικά αναφερόμαστε στο σαπούνι ελαιολάδου, γνωστό και ως σαπούνι Καστίλης. 

Στη σημερινή μας ανάρτηση θα δούμε πώς μπορούμε να φτιάξουμε το δικό μας στερεό σαπούνι ελαιολάδου, αλλά πρώτα αξίζει να αναφερθούμε για λίγο στο ίδιο το ελαιόλαδο. 

Το ελαιόλαδο ως έλαιο βάσης

Το ελαιόλαδο είναι ένα εξαιρετικό έλαιο τόσο για τη διατροφή μας, όσο και για την παρασκευή σαπουνιών και άλλων προϊόντων ατομικής φροντίδας όπως κηραλοιφές, κρέμες κ.α..

Η ποιότητά του μπορεί να διαφέρει σημαντικά ανάλογα με τον τρόπο εξαγωγής του. Το λεγόμενο εξαιρετικό παρθένο ελαιόλαδο εξάγεται μέσω της ψυχρής έκθλιψης των καρπών, ενώ το σκέτο παρθένο ελαιόλαδο αποτελεί ένα μείγμα εξευγενισμένων (ραφιναρισμένων) παρτίδων με σαφώς χαμηλότερα ποιοτικά χαρακτηριστικά. Έπειτα, η εξαγωγή ελαιολάδου γίνεται με τη χρήση κάποιου διαλύτη (εξάνιο), ενώ τέλος, λαμβάνεται λάδι ακόμη και από τους πυρήνες (κουκούτσια) της ελιάς.

Αντίθετα με τη μαγειρική και την κοσμετολογία, στην σαπωνοποιία μπορούν να χρησιμοποιηθούν έλαια χαμηλότερης ποιότητας χωρίς κάποια αρνητική συνέπεια ως προς την ποιότητα ή την ασφάλεια του τελικού προϊόντος. Μάλιστα, όσο χαμηλότερη είναι η ποιότητα του ελαιολάδου, τόσο γρηγορότερα αυτό σαπωνοποιείται! 

Το ελαιόλαδο μας δίνει σχετικά μαλακά σαπούνια που με τον καιρό έχουν την τάση να σκληραίνουν, ενώ ο αφρισμός ενός σαπουνιού ελαιολάδου είναι φτωχός και με κρεμώδη υφή χωρίς διάρκεια. Η καθαριστική του δράση είναι ήπια, κάτι που σημαίνει πως είναι κατάλληλο για συχνή χρήση ακόμη και από άτομα με πολύ ευαίσθητη επιδερμίδα. 

Σε κάθε περίπτωση πάντως, λάβετε υπόψιν πως διαφορετικά ελαιόλαδα μπορεί να έχουν διαφορετική συμπεριφορά ως προς την σαπωνοποίησή τους, καθώς και στην σκληρότητα και στον αφρισμό του τελικού προϊόντος. Για το λόγο αυτό, οι ποσότητες που παραθέτουμε παρακάτω είναι μέχρι κάποιο βαθμό ενδεικτικές.

Όσον αφορά στην πρόσμιξη διαφορετικών ελαίων, στην σαπωνοποιία αυτό είναι κάτι σύνηθες, καθώς το καθένα από αυτά χαρίζει στο τελικό προϊόν διαφορετικές ιδιότητες (ισχυρότερη ή ηπιότερη καθαριστική δράση, πλουσιότερο ή λιγότερο αφρισμό, περισσότερη ή λιγότερη σκληρότητα κ.ο.κ.).

Για τη βελτίωση του αφρισμού ενός τέτοιου σαπουνιού συχνά αντικαθίσταται ένα μικρό ποσοστό ελαιολάδου (5-10%) με έλαιο καρύδας, ενώ για περισσότερη σκληρότητα συνήθως χρησιμοποιείται το φοινικέλαιο σε ποσοστό που δεν ξεπερνά το 10%. Ωστόσο, στη συνταγή που ακολουθεί, σαν μοναδικό έλαιο βάσης θα χρησιμοποιήσουμε το ελαιόλαδο. 

Και λίγα λόγια για την σαπωνοποίηση

Η σαπωνοποίηση είναι μία σχετικά απλή χημική διαδικασία, η οποία επιτυγχάνεται μέσω της πρόσμιξης συγκεκριμένων ποσοτήτων ελαίου και διαλύματος καυστικής σόδας. Φυσικά αναφερόμαστε πάντα στην ψυχρή μέθοδο σαπωνοποίησης, καθώς στην θερμή μέθοδο χρησιμοποιείται καυστική ποτάσα, ενώ και οι τιμές σαπωνοποίησης του κάθε ελαίου διαφέρουν.  

Οι ακριβείς ποσότητες των συστατικών που θα χρησιμοποιήσετε διαμορφώνονται κυρίως βάσει της τιμής σαπωνοποίησης που για κάθε έλαιο είναι διαφορετική. Συγκεκριμένα το ελαιόλαδο έχει τιμή σαπωνοποίησης 0,135 που σημαίνει πως για κάθε 1kg ελαιολάδου, η μέγιστη ποσότητα καυστικής σόδας που μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε για να γίνει η σαπωνοποίηση του ελαίου δεν πρέπει να ξεπερνά τα 135gr.  

Αντί για ελαιόλαδο, μπορείτε να χρησιμοποιήσετε και ελαιοπυρηνέλαιο, η τιμή σαπωνοποίησης του οποίου είναι σχεδόν η ίδια (0,134). Ωστόσο, αν θέλετε να πειραματηστείτε και με άλλα έλαια (έλαιο καρύδας, φοινικέλαιο, καστορέλαιο κ.α.), θα πρέπει να λάβετε υπόψιν την τιμή σαπωνοποίησης του κάθε ελαίου ξεχωριστά. Αυτή είναι που θα καθορίσει την ακριβή ποσότητα καυστικής σόδας που θα πρέπει να χρησιμοποιήσετε. 

Για να υπολογίσετε πόση καυστική σόδα θα χρειαστείτε σε κάθε περίπτωση, κάντε κλικ εδώ

Αν αναρωτιέστε τι θα γίνει αν χρησιμοποιήσετε λιγότερη ή περισσότερη καυστική σόδα, το αποτέλεσμα στην πρώτη περίπτωση θα είναι ένα ελλιπώς σαπωνοποιημένο έλαιο βάσης που θα σας δώσει ένα πολύ μαλακό σαπούνι χωρίς ιδιαίτερη καθαριστική δράση, ενώ στη δεύτερη περίπτωση θα είναι ένα σαπούνι ακατάλληλο προς χρήση λόγω των μη σαπωνοποιημένων καυστικών καταλοίπων. 

Και εδώ είναι που μαθαίνουμε για την λεγόμενη υπερλίπανση που δεν είναι τίποτε άλλο από την προσθήκη λίγο περισσότερου ελαίου από αυτό που μας υποδεικνύει η τιμή σαπωνοποίησής του. Η υπερλίπανση, η οποία στα σπιτικά σαπούνια καλό είναι να κυμαίνεται γύρω στο 5%, διασφαλίζει πως στο σαπούνι μας δε θα υπάρχουν μη σαπωνοποιημένα καυστικά κατάλοιπα.

Για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με τις ιδιότητες και τις τιμές σαπωνοποίησης του κάθε ελαίου, την υπερλίπανση κ.ο.κ., κάντε κλικ εδώ

Υλικά:

Για την παρασκευή λοιπόν περίπου 1,4kg σαπουνιού ελαιολάδου θα χρειαστούμε τα εξής υλικά: 

= 1kg

Αν χρησιμοποιήσετε ελαιόλαδο ή την λεγόμενη μούργα, δηλαδή το κατακάθι του ελαιολάδου, το σαπούνι σας θα αποκτήσει το χαρακτηριστικό μπεζ χρώμα του "λευκού" σαπουνιού. Αν χρησιμοποιήσετε ελαιοπυρηνέλαιο, τότε θα λάβετε ένα πράσινο σαπούνι.

= 330ml

= 130gr

Οι παραπάνω αναλογίες έχουν υπολογιστεί για την παρασκευή σαπουνιού παρθένου ελαιολάδου με 33% νερό και 4% υπερλίπανση. Ανάλογα με τις επιμέρους ιδιότητες του ελαιολάδου που θα χρησιμοποιήσετε, μπορείτε να πειραματηστείτε με αναλογίες νερού που κυμαίνονται μεταξύ 33% και 38% και με ποσοστό υπερλίπανσης από 4% έως και 6%. 

Σε κάθε περίπτωση πάντως, ένα χρήσιμο εργαλείο για όσους φτιάχνουν τα δικά τους σαπούνια είναι και το The Soap Calculator.

Διαδικασία:

1. Πριν προχωρήσουμε στην παρασκευή του σαπουνιού μας, θα πρέπει να έχουμε ήδη εφοδιαστεί με πλαστικά γάντια, προστατευτικά γυαλιάμάσκα αερίωνκλειστά παπούτσια και ξύδι για την περίπτωση εγκαύματος.

Εφόσον λοιπόν έχουμε διασφαλίσει πως ο χώρος, στον οποίο θα πραγματοποιήσουμε την παρασκευή μας αερίζεται επαρκώς, προχωρούμε στην υλοποίηση, συγκεντρώνοντας τα υλικά και τα εργαλεία μας.

Ο εξοπλισμός που θα χρειαστούμε για την παρασκευή του σαπουνιού μας είναι ο εξής: ανοξείδωτο σκεύος ή κουβάς από χοντρό πλαστικόανοξείδωτη κατσαρόλα, ζυγαριά ακριβείας, θερμόμετρο μαγειρικής, εστία υγραερίουανοξείδωτη κουτάλα, σπάτουλα, ηλεκτρικός αναδευτήρας και καλούπι

Για τον σχηματισμό του σαπουνιού μπορείτε να χρησιμοποιήσετε ειδικά καλούπια σιλικόνης ή ξύλινα αυτοσχέδια κουτιά... ακόμη και παλιά συρτάρια! Στην περίπτωση πάντως που χρησιμοποιήσετε κάποιο ξύλινο καλούπι, θα χρειαστεί να το επενδύσετε εσωτερικά με μία λαδόκολλα ώστε το καυστικό μείγμα να μην διαβρώσει το ξύλο.  

2. Ζυγίζουμε τα υλικά μας.

3. Σε μία ανοξείδωτη κατσαρόλα ή σε έναν χοντρό πλαστικό κουβά, προσθέτουμε το απιονισμένο νερό και μέσα σε αυτό προσθέτουμε αργά-αργά και χωρίς να το εισπνέουμε, το καυστικό νάτριο. Κατά την παρασκευή του διαλύματος, θα προκληθεί εξώθερμη αντίδραση με τη θερμοκρασία του διαλύματος να φτάνει μέχρι και τους 80°C. 

ΠΡΟΣΟΧΗ! Πάντα προσθέτουμε το καυστικό νάτριο στο νερό. Ποτέ δεν κάνουμε το αντίστροφο, καθώς κάτι τέτοιο θα προκαλούσε μικρές εκρήξεις. 

4. Αφήνουμε το διάλυμα να κρυώσει σε χώρο, ο οποίος αερίζεται επαρκώς, φροντίζοντας ταυτόχρονα το σκεύος μας να μείνει μακριά από παιδιά και κατοικίδια.

Στο μεταξύ, μεταφέρουμε το ελαιόλαδο σε μία ανοξείδωτη κατσαρόλα και το θερμαίνουμε στην εστία γκαζιού έως ότου φτάσει τους 43-45°C. Για το λόγο αυτό είναι απαραίτητη η χρήση ενός θερμομέτρου και μίας ανοξείδωτης κουτάλας, η οποία θα μας βοηθήσει και στον έλεγχο της θερμοκρασίας μέσω της ανάδευσης. 

5. Με το θερμόμετρο ελέγχουμε τη θερμοκρασία τόσο του ελαιολάδου, όσο και του διαλύματός μας. Η θερμοκρασία και των δύο καλό είναι να κυμαίνεται μεταξύ 37°C και 40°C. Εφόσον οι θερμοκρασίες είναι αυτές που πρέπει, προσθέτουμε αργά-αργά και χωρίς να το εισπνέουμε, το διάλυμα του καυστικού νατρίου μέσα στο λάδι (ποτέ το αντίστροφο)

6. Με την κουτάλα ανακατεύουμε το μείγμα μας για περίπου 5' μέχρι τα έλαια να αρχίσουν να θολώνουν. Έπειτα, με τον ηλεκτρικό αναδευτήρα στη χαμηλότερη σκάλα ανακατεύουμε έως ότου το μείγμα μας αποκτήσει μία τέτοια υφή, ώστε ο αναδευτήρας να αφήνει πίσω του ένα ίχνος (το λεγόμενο trace). Η ανάδευση με ηλεκτρικό αναδευτήρα θα διαρκέσει περίπου 5-10' έως ότου τα υλικά μας ομογενοποιηθούν πλήρως. 

6. Σε αυτό το σημείο μπορούμε - αν θέλουμε - να προσθέσουμε διάφορα αιθέρια έλαια, χρώματα ή άλλα διακοσμητικά ή απολεπιστικά συστατικά. Ωστόσο, αυτό το βήμα είναι εντελώς προαιρετικό. 

7. Χωρίς να αφαιρέσουμε τα γάντια μας, μεταφέρουμε το μείγμα στο καλούπι ή στα καλούπια, φροντίζοντας αυτό να απλώνεται ομοιογενώς. Αν χρειαστεί, εξομαλύνουμε την επιφάνειά του με τη σπάτουλα και χτυπάμε ελαφρώς το καλούπι ώστε να φύγει ο αέρας που ίσως έχει εγκλωβιστεί σε αυτό. 

8. Καθαρίζουμε τον εξοπλισμό μας και τοποθετούμε το μείγμα σε ζεστό και ασφαλές μέρος, αφήνοντάς το εκεί για τουλάχιστον 24 ώρες ώστε να στερεοποιηθεί. 

Για να αποφύγετε τη δημιουργία λευκής πούδρας στην εκτεθειμένη επιφάνεια του μείγματος, μπορείτε να καλύψετε το καλούπι με μεμβράνη που να εφάπτεται σε αυτήν. 

Τυχόν υπολείμματα από το μείγμα σας μπορείτε να τα αξιοποιήσετε την επόμενη φορά που θα φτιάξετε σαπούνι, οπότε δεν πετάτε τίποτα!

9. Φορώντας πλαστικά γάντια, αφαιρούμε το στέρεο πλέον μείγμα μας από το καλούπι ή τα καλούπια και το κόβουμε σε μικρότερες πλάκες με μία σπάτουλα. Αποθηκεύουμε τα σαπούνια μας σε καθαρό και ξηρό χώρο, ο οποίος αερίζεται επαρκώς για τουλάχιστον 3-4 εβδομάδες μέχρι αυτά να ωριμάσουν. Φροντίζουμε επίσης τα σαπούνια μας να μη σκονίζονται και να μην ακουμπά το ένα με το άλλο, τοποθετώντας τα με τέτοιο τρόπο, ώστε το μεγαλύτερο μέρος της επιφάνειάς τους να έρχεται σε επαφή με τον αέρα. 

Τα σαπούνια μπορούν να τοποθετηθούν σε οποιαδήποτε επιφάνεια εκτός από το αλουμίνιο. Η χρήση σχάρας επιτρέπει στα σαπούνια να έρχονται σε επαφή με τον αέρα από όλες τους τις πλευρές. Αν όμως δεν διαθέτετε σχάρα, τότε καλό είναι κάποια στιγμή στο μέσο της διαδικασίας ωρίμανσης να γυρίσετε τα σαπούνια σας από την άλλη. 

10. Με το πέρας των 3-4 εβδομάδων μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε τα σαπουνάκια μας άφοβα.

Για την αποθήκευσή τους καλό είναι να συσκευάσετε τα σαπουνάκια σας με αντικολλητικό χαρτί ή νάυλον μεμβράνη. Αυτό θα προστατέψει τα σαπούνια από την υγρασία και θα βοηθήσει να κρατήσουν το άρωμά τους για περισσότερο διάστημα, αποτρέποντας παράλληλα τη δημιουργία λευκής πούδρας στην επιφάνειά τους. 

Μέτρα ασφαλείας: 

Ο εξοπλισμός που θα χρησιμοποιήσετε πρέπει να είναι πάντοτε καθαρός και να χρησιμοποιείται αποκλειστικά και μόνο για την παρασκευή σαπουνιού. 

Ο χώρος φύλαξης των πρώτων υλών σας, καθώς και ο χώρος όπου πραγματοποιείτε τις παρασκευές σας θα πρέπει να αποκλείουν την πρόσβαση σε κατοικίδια και παιδιά. 

Ο χώρος όπου πραγματοποιείτε τις παρασκευές σας θα πρέπει να αερίζονται επαρκώς. Αν υπάρχουν αμφιβολίες σχετικά με τον επαρκή εξαερισμό, μία μάσκα θα σας προστατεύσει από τις αναθυμιάσεις της καυστικής σόδας. 

Πάντα προσθέτουμε το καυστικό νάτριο στο νερό. Ποτέ δεν κάνουμε το αντίστροφο, καθώς κάτι τέτοιο θα προκαλούσε μικρές εκρήξεις. 

Αν πέσει πάνω σας διάλυμα καυστικής σόδας, ξεπλύνετε το επίμαχο σημείο με άφθονο ξύδι, όχι με νερό. Το ξύδι - σε αντίθεση με το νερό - θα αδρανοποιήσει την καυστική βάση. 

Τηλέφωνο Εθνικού Κέντρο Άμεσης Βοήθειας (ΕΚΑΒ): 166

Τηλέφωνο Κέντρου Δηλητηριάσεων: 210 7793777

Δημήτρης Τριανταφυλλίδης

Ο Δημήτρης Τριανταφυλλίδης είναι αρθρογράφος και υπεύθυνος του ηλεκτρονικού καταστήματος του Enallaktiko.gr

Σου αρέσει η σελίδα μας;