Το καλάθι μου

DIY: Σαπούνι ελαίων με την ψυχρή μέθοδο (βασική συνταγή)


Η παρασκευή σαπουνιού είναι μία διαδικασία που φαίνεται να έχει τις ρίζες της στην αρχαία Βαβυλώνα ήδη από το 2.800 π.Χ. Έκτοτε η μέθοδος παρασκευής, αλλά και ο τρόπος χρήσης του έχει διαφοροποιηθεί κατά πολύ, καθώς μέχρι και πριν λίγα χρόνια το σαπούνι παρασκευαζόταν με τη χρήση αλισίβας (σταχτόνερο) και κυρίως από ζωικά λίπη.

Στη σημερινή μας ανάρτηση θα δούμε πώς μπορούμε να φτιάξουμε το δικό μας σπιτικό σαπούνι με ασφάλεια, ακολουθώντας τη λεγόμενη ψυχρή μέθοδο. 

Για την παρασκευή του σαπουνιού μας θα χρειαστούμε κατ' αρχάς κάποιο έλαιο βάσης σε υγρή ή στερεά μορφή. Μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε ένα ή περισσότερα συστατικά, καθώς η πρόσμιξη διαφορετικών ελαίων θα χαρίσει στο σαπούνι μας  και διαφορετικές ιδιότητες (ισχυρότερη ή ηπιότερη καθαριστική δράση, πλουσιότερο ή λιγότερο αφρισμό, περισσότερη ή λιγότερη σκληρότητα κ.ο.κ.). Η αναλογία μεταξύ διαφορετικών ελαίων έγκειται στο προσωπικό γούστο και τις ανάγκες του καθενός, ενώ απαραίτητη προϋπόθεση αποτελεί η γνώση των ιδιοτήτων και των τιμών σαπωνοποίησης του κάθε συστατικού μας, καθώς επίσης και ο πειραματισμός με διάφορες συνταγές. 

Στο τέλος της ανάρτησης θα βρείτε έναν πίνακα με τις τιμές σαπωνοποίησης διαφόρων ελαίων. Ωστόσο, μπορείτε να υπολογίσετε την ποσότητα νερού και την ποσότητα καυστικής σόδας που πρέπει να χρησιμοποιήσετε με τη βοήθεια της εφαρμογής που θα βρείτε παρακάτω.

Στις ιδιότητες του κάθε ελαίου θα αναφερθούμε αναλυτικά σε άλλη ανάρτηση. Σε γενικές γραμμές πάντως το ελαιόλαδο σε οποιαδήποτε μορφή του αποτελεί μία πολύ καλή βάση, ενώ αν θέλουμε ένα πιο σκληρό σαπούνι μπορούμε να προσθέσουμε στο μείγμα μας έλαιο καρύδας, βούτυρο κακάο ή βούτυρο καριτέ. Τέλος, για επιπλέον αφρισμό, μία πολύ καλή επιλογή αποτελεί η προσθήκη καστορελαίου.

Τι είναι η τιμή σαπωνοποίησης; 

Το κάθε έλαιο, βούτυρο, λίπος ή κερί απαιτεί μία συγκεκριμένη ποσότητα καυστικού νατρίου - λίγη ώστε να μην αφήσει καυστικά κατάλοιπα στο σαπούνι μας, αλλά αρκετή ώστε να μπορέσει να μετατραπεί σε ένα στέρεο σαπούνι. Για παράδειγμα, η τιμή σαπωνοποίησης του ελαιολάδου κατά την ψυχρή μέθοδο είναι 0,135. Για την σαπωνοποίηση δηλαδή 1000 γραμμαρίων ελαιολάδου απαιτούνται 135 γραμμάρια καυστικού νατρίου. Αν προσθέσουμε περισσότερο καυστικό νάτριο, το σαπούνι που θα λάβουμε θα προκαλεί ερεθισμούς, ενώ αν προσθέσουμε λιγότερη, το σαπούνι μας θα είναι αρκετά λιπαρό και θα στερείται καθαριστικής δράσης. 

Όμως πέραν της τιμής σαπωνοποίησης, πρέπει να λάβουμε υπόψιν ακόμη δύο παράγοντες - την υπερλίπανση και την ποσότητα νερού που πρέπει να χρησιμοποιήσουμε. 

Τι είναι η υπερλίπανση;

Η υπερλίπανση με πολύ απλά λόγια είναι η προσθήκη λίγο περισσότερου ελαίου από αυτό που μας υποδεικνύει η τιμή σαπωνοποίησής του. Οι συνιστώμενες τιμές υπερλίπανσης κυμαίνονται μεταξύ 1% και 10% επί της τιμής σαπωνοποίησης. Η υπερλίπανση διασφαλίζει πως στο σαπούνι μας δε θα υπάρχουν μη σαπωνοποιημένα καυστικά κατάλοιπα. Στην παρασκευή σπιτικών σαπουνιών συστήνεται συνήθως υπερλίπανση 5%. 

Πόσο νερό πρέπει να χρησιμοποιήσω;

Καταρχάς, για την παρασκευή σαπουνιού καλό είναι να χρησιμοποιούμε πάντα απιονισμένο νερό λόγω της υψηλότερης αλκαλικότητάς του και της έλλειψης πρόσθετων ουσιών που μπορεί να επηρεάσουν τη χημική μας διαδικασία. Ιδανικότερη επιλογή είναι αυτή του βρόχινου νερού, αρκεί αυτό να είναι καθαρό.

Οι συνιστώμενες ποσότητες νερού κυμαίνονται μεταξύ 33% και 38% επί της ποσότητας του ελαίου μας. Για τα σπιτικά σαπούνια προτείνεται συνήθως το 38%. 








Νερό σε γραμμάρια:

 

Καυστική σόδα σε γραμμάρια:

 

Η παραπάνω εφαρμογή υπολογίζει την απαραίτητη ποσότητα νερού και καυστικής σόδας (NaOH) κατά την παρασκευή σαπουνιού με την ψυχρή μέθοδο. Ο υπολογισμός γίνεται βάσει των τιμών σαπωνοποίησης του κάθε συστατικού και της ποσότητας που θα χρησιμοποιήσουμε. Επιπλέον, η εφαρμογή ως προεπιλογή υπολογίζει υπερλίπανση 5% επί της τιμής σαπωνοποίησης και νερό 38% επί της ποσότητας του συστατικού που θα χρησιμοποιήσουμε. 

Διαδικασία:

1. Πριν προχωρήσουμε στην παρασκευή του σαπουνιού μας, θα πρέπει να έχουμε ήδη εφοδιαστεί με πλαστικά γάντια, προστατευτικά γυαλιάμάσκα αερίωνκλειστά παπούτσια και ξύδι για την περίπτωση εγκαύματος.

ΠΡΟΣΟΧΗ! Αν πέσει πάνω μας διάλυμα καυστικής σόδας, ξεπλένουμε το επίμαχο σημείο με άφθονο ξύδι, ποτέ με νερό. Το ξύδι - σε αντίθεση με το νερό - θα αδρανοποιήσει την καυστική βάση. 

Εφόσον λοιπόν έχουμε διασφαλίσει πως ο χώρος, στον οποίο θα πραγματοποιήσουμε την παρασκευή μας αερίζεται επαρκώς, προχωρούμε στην υλοποίηση, συγκεντρώνοντας τα υλικά και τα εργαλεία μας. Ο εξοπλισμός που θα χρειαστούμε είναι ο εξής: ποτήρι ζέσεως, ανοξείδωτο σκεύος ή κουβάς από χοντρό πλαστικόανοξείδωτη κατσαρόλα, ζυγαριά ακριβείας, θερμόμετρο μαγειρικής, εστία υγραερίουξύλινη κουτάλα, σπάτουλα, ηλεκτρικός αναδευτήρας και καλούπι

ΠΡΟΣΟΧΗ! Ο εξοπλισμός που θα χρησιμοποιήσετε πρέπει να είναι πάντοτε καθαρός και να χρησιμοποιείται αποκλειστικά και μόνο για την παρασκευή σαπουνιού. 

Για το σχηματισμό του σαπουνιού μπορείτε να χρησιμοποιήσετε ειδικά καλούπια σιλικόνης ή ξύλινα αυτοσχέδια κουτιά... ακόμη και παλιά συρτάρια! Στην περίπτωση πάντως που χρησιμοποιήσετε κάποιο ξύλινο καλούπι, θα χρειαστεί να το επενδύσετε εσωτερικά με μία λαδόκολλα ώστε το καυστικό μείγμα να μη διαβρώσει το ξύλο.  

2. Τηρώντας όλα τα απαραίτητα μέτρα προστασίας, ζυγίζουμε όλα μας τα υλικά. Έπειτα προσθέτουμε σε μία μεγάλη ανοξείδωτη κατσαρόλα ή σε ένα χοντρό πλαστικό κουβά το απιονισμένο νερό και μέσα σε αυτό προσθέτουμε αργά-αργά και χωρίς να το εισπνέουμε, το καυστικό νάτριο. Κατά την παρασκευή του διαλύματος, θα προκληθεί μία εξώθερμη αντίδραση με τη θερμοκρασία του διαλύματος να φτάνει μέχρι και τους 80°C. 

ΠΡΟΣΟΧΗ! Πάντα προσθέτουμε το καυστικό νάτριο στο νερό. Ποτέ δεν κάνουμε το αντίστροφο, καθώς κάτι τέτοιο θα προκαλούσε μικρές εκρήξεις. 

3. Αφήνουμε το διάλυμα να κρυώσει σε χώρο, ο οποίος αερίζεται επαρκώς, φροντίζοντας ταυτόχρονα το σκεύος μας να μείνει μακριά από παιδιά και κατοικίδια. Στο μεταξύ, μέχρι να κρυώσει το διάλυμα, προσθέτουμε τα έλαιά μας σε μία μεγάλη ανοξείδωτη κατσαρόλα και τα θερμαίνουμε στην εστία γκαζιού. Δε θέλουμε να μαγειρέψουμε τα έλαια, παρά μόνο να τα θερμάνουμε φτάνοντάς τα στους 43°C. Για το λόγο αυτό είναι απαραίτητη η χρήση ενός θερμόμετρου και μίας ξύλινης κουτάλας, η οποία θα μας βοηθήσει στον έλεγχο της θερμοκρασίας μέσω της ανάδευσης. 

Αν πρόκειται να χρησιμοποιήσετε κάποιο βούτυρο όπως είναι το βούτυρο κακάο και το βούτυρο καριτέ, προσθέστε πρώτα τα στερεά και έπειτα τα υγρά έλαια!

4. Με το θερμόμετρο ελέγχουμε τη θερμοκρασία τόσο των ελαίων μας, όσο και του διαλύματός μας. Η θερμοκρασία και των δύο πρέπει να κυμαίνεται μεταξύ 37 και 40°C. Εφόσον οι θερμοκρασίες είναι αυτές που πρέπει, προσθέτουμε αργά-αργά και χωρίς να το εισπνέουμε, το διάλυμα του καυστικού νατρίου μέσα στα έλαια (ποτέ το αντίστροφο)

5. Με την κουτάλα ανακατεύουμε το μείγμα μας για 1-2' μέχρι τα έλαια να αρχίσουν να θολώνουν. Έπειτα, με τον ηλεκτρικό αναδευτήρα στη χαμηλότερη σκάλα ανακατεύουμε έως ότου το μείγμα μας αποκτήσει μία τέτοια υφή, ώστε ο αναδευτήρας να αφήνει πίσω του ένα ίχνος (το λεγόμενο trace). Η ανάδευση με ηλεκτρικό αναδευτήρα θα διαρκέσει περίπου 5-10' (ανάλογα με την ποσότητα) έως ότου τα υλικά μας ομογενοποιηθούν πλήρως. 

6. Σε αυτό το σημείο μπορούμε να προσθέσουμε διάφορα αιθέρια έλαια, χρώματα ή άλλα διακοσμητικά ή απολεπιστικά συστατικά.

7. Χωρίς να αφαιρέσουμε τα γάντια μας, μεταφέρουμε το μείγμα στο καλούπι ή στα καλούπια, φροντίζοντας αυτό να απλώνεται ομοιογενώς. Αν χρειαστεί, εξομαλύνουμε την επιφάνειά του με τη σπάτουλα και χτυπάμε ελαφρώς το καλούπι ώστε να φύγει ο αέρας που ίσως έχει εγκλωβιστεί σε αυτό. 

8. Καθαρίζουμε τον εξοπλισμό μας και τοποθετούμε το μείγμα σε ζεστό και ασφαλές μέρος, αφήνοντάς το εκεί για τουλάχιστον 24 ώρες ώστε να στερεοποιηθεί. 

9. Φορώντας πλαστικά γάντια, αφαιρούμε το στέρεο πλέον μείγμα μας από το καλούπι ή τα καλούπια και αν χρειαστεί το κόβουμε σε μικρότερες πλάκες με μία σπάτουλα. Αποθηκεύουμε τα σαπούνια μας σε καθαρό και ξηρό χώρο, ο οποίος αερίζεται επαρκώς για τουλάχιστον 3-4 εβδομάδες μέχρι αυτά να ωριμάσουν. Φροντίζουμε επίσης τα σαπούνια μας να μη σκονίζονται και να μην ακουμπά το ένα με το άλλο, τοποθετώντας τα με τέτοιο τρόπο, ώστε το μεγαλύτερο μέρος της επιφάνειάς τους να έρχεται σε επαφή με τον αέρα. 

10. Με το πέρας των 3-4 εβδομάδων μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε τα σαπουνάκια μας άφοβα.

Για την αποθήκευσή τους προτιμήστε κάποια χάρτινη συσκευασία. Αυτό θα προστατέψει τα σαπούνια από την υγρασία και θα βοηθήσει να κρατήσουν το άρωμά τους για περισσότερο διάστημα. Ιδανικά τυλίξτε τα με αντικολλητικό χαρτί. 

Τηλέφωνο Εθνικού Κέντρο Άμεσης Βοήθειας (ΕΚΑΒ): 166

Τηλέφωνο Κέντρου Δηλητηριάσεων: 210 7793777

Πίνακας τιμών σαπωνοποίησης για την ψυχρή μέθοδο:


Για την παρασκευή σαπουνιού με τη θερμή μέθοδο χρησιμοποιείται καυστική ποτάσα (KOH). Ο παραπάνω πίνακας αφορά μόνο στην παρασκευή σαπουνιού με την ψυχρή μέθοδο, καθώς οι τιμές σαπωνοποίησης μεταξύ θερμής και ψυχρής μεθόδου διαφέρουν. 

Από πηγή σε πηγή μπορεί να υπάρχουν μικρές αποκλίσεις μεταξύ των τιμών σαπωνοποίησης των διαφόρων ελαίων. 

Στο ηλεκτρονικό κατάστημα του Εναλλακτικό θα βρείτε μία μεγάλη γκάμα υλικών, όπως έλαια βάσης, καυστική σόδααιθέρια έλαια κ.α. για να ξεκινήσετε να φτιάχνετε τα δικά σας σαπούνια.